KİŞİLİK BOZUKLUKLARI

Ruhsal bozukluklar içinde en uğraştırıcı,en ilginç olan sınıflamalardan biridir. ABD'de yapılan çalışmalar,hastaların %15'inin kişilik bozukluğuna bağlı sorunlar nedeniyle hastaneye yatırıldığını göstermiştir.

Kişilik,bir insanın kendine özgü olan genel psikolojik özellikleri,yaşam biçimini oluşturan ve alışkanlık haline getirmiş olduğu,bilinçli veya bilinçdışı bütün düşünce ve davranış kalıplarıdır.

Bir insanın kişilik özellikleri onun benliğinin bir parçası sayılır."Can çıkar huy çıkmaz"sözü kişilik özelliklerinin önemini anlatır.

Genel Özellikler

Bir davranış veya düşünce biçiminin karakter sayılabilmesi için,öncelikle sürekli olması,yani alışkanlık haline gelmiş olması gerekir.Yani ancak sürekli ve tekrarlayıcı ise kişilik özelliği sayılır.

Kişilik bozukluğunda özellikler,kişinin içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin şekilde farklıdır.Bunlar kişide ya belirgin sıkıntı yaratır veya sosyal,mesleki veya diğer önemli işlev alanlarında bozulmaya yol açarlar.Örneğin,aşırı titiz ve ayrıntıcı bir öğrenci,sınavda sorulan tüm soruların cevaplarını bildiği halde,sınav süresinin tamamına yakınını 1. soruya ayırıp sınıfta kalabilir.Bu işlevsellik anlamında patolojik sayılır.

Kişilik bozukluğunda patolojik karakter hatları esneklik göstermez.Normal kişilerde genellikle kendilerindeki olumsuz kişilik özelliklerinin farkındadırlar ve önemli durumlarda bunları esnetmeye çalışırlar.Örnek: cimri birinin evine misafir gelince konuksever olabilmesi gibi esneklik.

Özellikler, yalnızca belirli bir süre veya durumla sınırlı olmamalıdır.Örnek: sıkıyönetim zamanında güvensizlik, kuşkuculuk görülebilir,doğaldır.Koşullar normale dönünce bu davranışlar kaybolur.

Kişilik Bozuklukları İçin Genel Tanı Ölçütleri

A-Kişinin içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin olarak sapan,sürekli bir yaşantı sergilemesi.Bu aşağıdaki alanlardan 2 veya daha fazlasında kendini gösterir:

1-Biliş
2-Duygulanım
3-Kişilerarası işlevsellik
4-Dürtü kontrolü

B-Bu sürekli davranış şekli esneklik göstermez ve çok çeşitli kişisel ve toplumsal durumları kapsar.

C-Toplumsal,mesleki veya diğer işlev alanlarında bozulmaya,klinik açıdan belirgin sıkıntıya yol açar.

D-Davranış kalıbı değişmez,uzun süredir vardır ve başlangıcı en azından ergenlik veya genç erişkinlik dönemine uzanır.

Kişilik bozukluğunda özellikler benliğe uyumludur,yani bu durumdan kişi şikayetçi değildir.Çatışmalarını başka insanları etkileyen eylemlerle dile getirirler,çevreyi kendilerine uydurmaya çalışırlar ve genellikle çevre ile sürtüşürler.Hatta bazen konu tamamen sosyal bir sorun gibi görünebilir.Diğer ruhsal bozukluklarda çatışmalarını kendilerini rahatsız eden belirtilerle dile getirirler.Ancak terside mümkün olabilir.Örnek:bağımlı yada şizoid kişilik bozukluğu çevresi ile hiç sürtüşmeyebilir.

Aynı kişilik bozukluğu tanısı alan kişiler bile birbirine benzemeyebilir,çok heterojen bir tablo gösterirler.

Kişilik bozuklukları 3 kümeye ve 9 kategoriye ayrılmıştır:

A-Paranoid, şizoid ve şizotipal
B-Antisosyal, borderline, histriyonik ve narsisistik
C-Kaçıngan (çekingen), bağımlı ve obsesif kompulsif

Genel olarak A grubundakiler garip ve sıradışıdır. B'dekiler dramatik ve duygusal, C'dekiler ise anksiyeteli ve korkuludur.

Nedenleri

Kişilik bozukluklarının oluşumunda en çok katılım ve kişilik gelişimini etkileyen psikososyal nedenler üzerinde durulmuştur.

Kişiliği biçimlendiren çevresel etkenler ve çocukluk yaşantıları üzerinde daha çok durulmuştur.

Psikoanalitik kurama göre, yanlış yada yetersiz anne baba tutumları, olumsuz aile koşulları gibi çevresel etkenler, kişinin belli bir psikoseksüel döneme saplanmasına yol açar.

Davranışçılar ise, kişilik özelliklerinin gelişimini, daha çok öğrenme kuramı ile ve tekrarlayan yaşantılar sonucu ortaya çıkan koşullanmalarla açıklarlar.

Sıklık

Genel populasyonun en az %10-15'inde, yatan psikiyatrik hastaların yarıdan fazlasında, ayaktan izlenenlerin %30-40'da tek başına yada başka bir ruhsal hastalığa eşlik eden bir kişilik bozukluğu olduğu belirtilmektedir.

Kentlerde, hızla değişen toplumlarda ve sosyoekonomik düzeyi düşük kesimlerde daha çok görülürler.

Kişilik bozuklukları spontan düzelmenin olmaması ve tedaviye dirençli olmaları ile dikkati çeker.

Kişilik bozuklukları başka nedenlerle gelirler. En sık görülen nedenler, intihar girişimi, depresyon, geçici psikotik ataklar, anksiyete, öfke veya saldırganlık krizleri, alkol yada madde intoksikasyonu, kötüye kullanım veya bağımlılığı, kendini yaralama davranışı, evlilik sorunlarıdır.

Paranoid Kişilik Bozuklukları

Temel özelliği, yaygın kuşkuculuk ve başka insanlara karşı güvensizliktir.

Erken erişkinlik döneminde başlar. Kişi alıngandır, masum hareketlerin ve gelişigüzel söylenmiş sözlerin ardında kendisine yönelik bir ima, alay yada tehdit sezer.

Kötülük beklentisi nedeniyle sürekli tetiktedir. Kendi aralarında konuşan iki insanın kendisi hakkında konuştuklarını yada kendisine güldüklerini düşünebilir.

Güvensizliği yüzünden genellikle kendi yakınlarına karşı suçlayıcı ve saldırgan davranır. Gelişigüzel bir sözün ardında bir sadakatsizlik niyeti sezip bir tartışma başlatabilir.

Başka bir özelliği kıskançlıktır. Örnek: Eşinin, sevgilisinin her söz veya davranışında ihanetin belirtilerini arar.

Aşırı gururlu ve kincidirler. Uğradıkları hakaret ve zararları asla affetmezler ve yıllarca hatırlarlar.

Eleştiriye hiç gelemezler. Kendi başarısızlıklarının sorumluluğunu başkalarına yüklerler. Kendilerini her zaman haklı ve üstün görürler. Genellikle özür dilemeyi bilmezler. Her davranışlarını mantığa uydurmaya çalışırlar.

Duygusal bakımdan soğuk, katı ve ciddidirler. Mizah duyguları yok gibidir, şaka kaldıramazlar.

İnsanlar arasındaki hiyerarşik düzene dikkat ederler. Onlar için rütbe, amir veya kıdem önemli kavramlardır. Zayıf, yumuşak yada özürlü insanları küçümserler.

Ağır stres karşısında yani yaşam yada çevre koşulları onları zora soktuğunda, kısa psikotik dönemler yaşayabilirler. En sık görülen komplikasyonlar hezeyanlı bozukluk, depresyon, şizofroni, alkol ile ilgili sorunlar, evlilik yada meslek sorunlarıdır.

Ağır vakalarda bütün sosyal ve mesleki ilişkileri ileri derecede bozuktur.

Nedenleri konusunda, genetik diyen görüşler ve psikodinamik olarak açıklamalar vardır.

Genel nüfusun %0.5-2.5 oranında görülür. Hastaneye yatan psikiyatrik hastalar arasında ise genel nüfusun yaklaşık 10 katı daha sık görülür.

Paranoid kişilik bozukluğu ile bir arada en sık görülen kişilik bozukluğu narsisistik, kaçıngan, borderline, şizoid ve şizotipal kişilik bozukluklarıdır.

Şizoid Kişilik Bozukluğu

Temel olarak toplumdan uzaklaşma ve toplumsal ortamlarda daha belirgin hale gelen duygusal küntlük ile belirli bir bozukluktur.

İnsanlarla ilişkiye girmekten kaçınan ve yalnızlığı seven insanlardır. Bu davranış kalıbı erken erişkinlikte başlar ve çok değişik koşullar altında kendini gösterir.

Sosyal ilişkilerden hoşlanmazlar. Hemen hiç yakın arkadaşları yoktur. Yalnız yapılan etkinliklerden hoşlanırlar. İnsanlara karşı soğuk ve uzaktırlar. Başkalarından gelen övgü ve eleştirilere kayıtsızdırlar, moda değişikliğine en son uyan kişilerdir.

Jest ve mimiklere karşılık vermezler. Uzun sessizlik dönemlerini kolayca tolere edilebilirler. Dışarıda amaçları belirsiz, davranışlarında kararsız, dalgın ve kendi halinde insanlar olarak görülebilirler. Cinsel ilişkiye girmekte de isteksizdirler.

Hayali arkadaşları yada aşkları olabilir. Zamanın önemli bir bölümünü tek başına hayal kurarak geçirebilir. Yalnız yapılan işleri seçmeye çalışırlar. İşi gereği yüzeysel ilişkiyi yürütebilir.

Başka kişilik bozukluklarının tersine çevrelerine zarar vermedikleri için, çok ağır değilse, çevre tarafından önemli bir sorun gibi görünmeyebilir. Ağır stres karşısında, kısa psikotik dönemler yaşayabilir.

Şizoid kişilik bozukluğu, sıklıkla kaçıngan ve paranoid kişilik bozuklukları ile birarada bulunur. Depresyon, distimik bozukluk, sosyal fobi ve agorafobi geliştirmeye daha yatkındırlar.

En çok şizotipal ve kaçıngan kişilik bozuklukları ile karışır. Şizofreni ile de benzer, ancak eşlik eden psikotik bulgular vardır.

Şizotipal Kişilik Bozukluğu

Bilişsel ve algısal çarpıklıklar,sosyal ve kişilerarası ilişkilerde yetersizlikler ve davranış gariplikleri ile belirli bir bozukluktur.

Düşünce gariplikleri arasında,tamamen kendine özgü acayip batıl inançlar,büyücülük,telepati yada 6. hisse sahip olduğunu düşünme gibi konulara aşırı düşkünlük sayılabilir.Garip düşünceler ve batıl inançların kişiye özgü olması ve alt kültürel normlara uygun olmaması gerekir.

Kuşkuculuk,güvensizlik,alınganlık görülebilir.Yandan akıl yürütme şeklide sık görülür.

Bir başka özellik alışılmadık algısal yaşantılardır.Kişinin bir takım illüzyonları vardır.

Sıklıkla konuşması da bozuktur,garip,ne dediği pek anlaşılmayan,aşırı soyut ve dolaylı bir konuşma şekli sık görülür.Konudan kolay uzaklaşır.Her konuya aşırı soyut bir düzeyde yaklaşabilir.

Pasaklılık,özensizlik ve uygunsuz giyim ile makyaj sık görülür.Bazılarında kendi kendine konuşma ve garip ağız hareketleri vardır.

Genellikle aşırı bir sosyal anksiyete de görülür.Bulundukları yerde tanımadıkları kişilerin varlığı onları rahatsız eder.Şizoid kişilik bozukluğundaki toplumdan uzaklaşma ve duygusal soğukluk bulunabilir.

Depresyon ve anksiyete gibi durumlar sık görülür.

Şizotipal kişilik bozukluğu,paranoid,obsesif kompulsif ve kaçıngan kişilik bozukluğu ile birarada görülebilir.

En önemli neden kalıtım gibi görünmektedir.Şizofrenik hastaların 1. derece akrabaları arasında şizotipal kişilik bozukluğu görülme oranının,şizotipal kişilik bozukluğu vakalarının 1. derece akrabaları arasında şizofreni görülme oranının genel populasyondan belirgin şekilde yüksek olduğu ortaya konmuştur.

Şizotipal kişilik bozukluğu olan kişilerde şizofreni gelişme riski %10-20 daha yüksektir.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu

15 yaşından önce başlayan,yaygın bir antisosyal davranış ve başka insanların haklarını çiğneme ile belirli bir bozukluktur.Ciddi sosyal sorunlara yol açar.

Antisosyal, bir toplumda suç,ayıp,günah yada ahlak dışı sayılan davranışları tekrarlamaya eğilimli demektir.Her türlü suçu işleyebilirler,en çok hırsızlık,gasp,saldırganlık,tecavüz yada diğer cinsel suçlardır.Suçları tekrar tekrar işlerler.

Başka insanlara karşı sorumluluk,sadakat ve dürüstlük duygusu yoktur.Durmadan yalan söyler,insanları kolayca aldatırlar.Dolandırıcılık,sahtekarlık,insanları zevk için enayi yerine koyma gibi davranışlar sık görülür.Kumar oynarsa hile yapar.

Sık eş değiştirebilir.Parasal sorumluluklarını yerine getirmez,çalışacak işi olduğu halde işe gitmez,zayıf gördüklerinden haraç alır,yasa dışı yollardan para kazanır.

En kötü özellikleri arasında saldırganlık ve kolay öfkelenme vardır,kolay kavga çıkarır.

Önemli bir özellik de yaptıkları yüzünden pişmanlık yada suçluluk duymamasıdır.Alkol yada madde bağımlılığı çok sık gelişir.Çoğu ömrünü hapiste geçirir.

Anne ve babasız büyümüş çocuklarda yada tutarlı bir ebeveyn eğitimi görmemiş çocuklarda ileride bu bozukluğun ortaya çıkma olasılığı yüksektir.1.derece akrabalar arasında antisosyal kişilik bozukluğu genel nüfustan daha sık görülür.

Genel populasyonda %2-3 arasında görülür.Erkeklerde 3-4 kat daha sık görülür.Kentlerde ve sosyoekonomik düzeyi düşük gruplarda daha sık görülür.

Histriyonik Kişilik Bozukluğu

Aşırı bir duygusallık ve dikkati çekme isteği ile belirli bir bozukluktur.

Başkalarının ilgi ve dikkatinin hep kendi üzerinde olmasını isteyen aşırı duygusal insanlardır.Sürekli çevresindekilerin yaptıklarını onaylamasını,kendisini övmesini,güzel bulmasını ve beğenmesini ister.

Jest,mimik ve konuşmaları canlı,dramatik ve abartılıdır,ilgi çekmek için uydurma hikayeler anlatır.

Uygunsuz bir erotik görünüm yada davranış görülebilir.Genellikle yüzeyseldir.İsteği cinsellikten çok ilgi görmektir.Cinsel açıdan bir kısmı soğuk,bir kısmı normal,bir kısmı da gelişigüzel ilişkiler kurar.

Güzelliğine ve dış görünüşüne aşırı önem verir.Zamanının önemli bir bölümünü süslenmeye yada boyanmaya ayırır.İnsanlarla kolay ahbap olur.

Duygusal tepkileri hızla değişir,çabuk duygulanır,bu duyguları yüzeyseldir,çabuk geçer.

Monoton ve rutin yaşamdan çabuk sıkılır.Her zaman heyecan ve yenilik arar.Beklemeye dayanamaz,isteklerinin hemen gerçekleşmesini ister,bencildir,insanlarla derin ilişkiler kuramaz.

Sanatsal konulara yatkındır,teknik konulara ,ilgileri azdır.Hayal güçleri geniştir ancak ayakları pek yere basmaz.

Telkine yatkındırlar,kolay hipnotize edilirler.Şarlatan medyumlara yada sahte peygamberlere daha kolay kapılabilirler.

Beden sağlığı ile ilgili yakınmalar çok görülür.Sık sık beden şikayetleri ile doktora giderler.

Ağır stres altında dissosiyatif bozukluklar geliştirebilirler.İntihar girişimleri oldukça sık görülür,genellikle ciddi yöntemler pek kullanmazlar.Sağlıklı insanlara kıyasla daha kolay depresyona girerler.

Genel populasyonda %2-3 oranındadır.Kadınlarda daha sık görülür.

Borderline ve narsisistik kişilik bozukluğu ile birarada bulunabilir.

Narsisistik Kişilik Bozukluğu

Yaygın bir üstünlük duygusu , beğenilme ihtiyacı ve empati yapamama ile belirli bir bozukluktur.

Kendilerini çok üstün ve önemli gören insanlardır. Olduğundan daha yetenekli, başarılı, güzel yada zeki olduğuna inanır. Genç erişkinlik döneminde başlar. Özel bir insan olduğuna ve özel bir muamele görmesi gerektiğine inanır.

Herşeye hakkı olduğunu düşünür. Kurallar onun için değil, sıradan insanlar için konmuştur.

Kişiler arası ilişkilerinde istismarcıdır. İnsanlara tepeden bakar, alay eder, küçümser. Kendi sorunlarının biricik olduğunu, ancak özel insanlar tarafından anlaşılabileceğine inanırlar.

Eleştiriye çok duyarlıdır. İnsanların kendi hakkındaki düşüncelerine çok önem verir. İnsanlar beklediği gibi davranmaz ve eleştirirse büyük bir hayal kırıklığına uğrar. Beklentileri çok fazla olduğu için, kolayca depresyona girer, eleştiriye öfke ile tepki gösterebilirler. Küstah, kendini beğenmiş tutumlar gösterirler.

Zamanın önemli bir kısmını hayal kurarak geçirebilir. Hayallerini çok zeki, çok güzel, herkesin aşık olduğu, çok başarılı olduğu biri şeklinde kurar.

Başka insanların başarılarını, gördükleri ilgiyi kıskanır. Empati yokluğu önemli özellikleridir. Başkalarının da duyguları olabileceğini, onların da üzülebileceğini anlamaz.

Histriyonik, borderline yada paranoid kişilik bozukluğu ile birarada bulunabilir, bu durumda tablo daha da ağırdır.

Sıklığı % 1'in altındadır.

Kaçıngan Kişilik Bozukluğu

Yaygın yetersizlik duyguları, sosyal baskılanma ve eleştirilmeye karşı aşırı duyarlılıkla belirli bir bozukluktur.

Aşırı utangaç ve çekingen insanlardır. Başkalarının kendisini beğenmeyeceğini yada istemeyeceğini düşündüğü için, insanların arasına girmek istemez. İnsan içinde huzursuz ve sıkılgandır. İnsanlarla yakın ilişki gerektiren sosyal yada mesleki etkinliklerden kaçınırlar.

Yakın çevresi içinde rahattır. Toplum içinde uygunsuz bir şey söyleme korkusu ile pek konuşmaz. Kendine güveni azdır. Kendisini çirkin yada beceriksiz olarak görür.

Eleştiriye çok duyarlıdır. Küçük bir söz yada davranıştan incinebilir.

Bağımlı ve şizoid kişilik bozukluğu ile bir arada görülebilir.

Depresyon, sosyal fobi ve diğer anksiyete bozukluğu görülmesine yatkındırlar.

Yakın akrabalar arasında C kümesi kişilik bozukluğu sık görülür. Çevresel etkenler önemlidir.

Genel nüfusta % 0.5-1 oranında görülür.

Bağımlı Kişilik Bozukluğu

Aşırı bir korunma ve bakılma ihtiyacı ile belirli bir bozukluktur.Ciddi bir ayrılık korkusu ve başka insanlara yapışma,boyun eğme davranışı vardır.

Kendi başlarına karar veremeyen,insiyatiften yoksun,başka insanlara bağımlı ve ilişkilerinde boyun eğici insanlardır.kendisine destek olacak birisi olmadıkça,tek başına bir işe başlayıp sürdüremez.Sıradan kararları bile vermekte zorlanır.Genellikle yakınlarına bağımlı hale gelmişlerdir.Güvensizdir,sorumluluk gerektiren işlerden kaçınır.Yalnızken kendisini aciz hisseder,bu yüzden yalnız kalmamaya dikkat eder.İtilme yada eleştirilme karşısında kolay incinir.Kendisini başkalarına kabul ettirmeye çalışır,dışlanmaktan korkar.

Anksiyete bozuklukları,distimi,depresyon ve madde bağımlılığı en sık görülen komplikasyonlardır.

Kaçıngan,borderline ve histriyonik kişilik bozuklukları ile birarada bulunabilir.

En sık görülen kişilik bozukluklarından biridir.Psikiyatrik hastaların %20'sinde görülür.Kadınlarda daha fazla görülür.

Obsesif-Kompulsif Kişilik Bozuklukları

Aşırı mükemmelliyetçilik,düzenlilik,kendini ve başkalarını denetleme isteği vardır.Herşeyi en iyi ve kusursuz bir şekilde yapmak ister.Kendisinin yada bir başkasının yaptığı işi kolay beğenmez.Ayrıntılar üzerinde çok fazla durur,ince eleyip sık dokur.

Zamanını iyi kullanamaz,önemsiz ayrıntılarla çok zaman kaybeder.

Düzene ve sıraya çok önem verir.İşleri başkalarına bırakamaz.Zamanlarının büyük bir bölümünü iş başında geçirirler.Ailelerine,dinlenmeye ve eğlenmeye zaman ayıramazlar.Kuralcıdır.

Ahlak kurallarına aşırı bağlıdır.Sorumluluk duygusu fazladır.Ahlaki konularda aşırı katı,dürüst ve tutucudur.

Kolay karar veremez.

İnsanlarla ilişkilerinde katı ve inatçıdır,duygularını ifade etmekte zorlanır ve genellikle ciddidir.

Başka bir özelliği cimriliktir.Eşyaları atamaz,yıllarca biriktirir.

Kaçıngan,paranoid yada pasif agresif kişilik özellikleri ile birlikte bulunabilir.

Obsesif compulsif kişilik bozuklukları olan kişilerin ailelerinde depresyon ve diğer C kümesi kişilik bozuklukları daha sık görülür.

Borderline Kişilik Bozuklukları

İlk kez psikiyatride Grinker ve arkadaşları tarafından tanımlanmıştır.4 özelliği vardır:

1-Yoğun öfke
2-Kişiler arası ilişkilerde tutarsızlık
3-Kimlik karmaşası
4-Yalnızlık duygusunun eşlik ettiği depresyon

Bireyin kimlik duygusunda,ilişkilerinde,duygulanımında yaygın ve devam eden dengesizlik belirgindir.Bu kişiler cinsel, mesleksel ve toplumsal kimliklerinde derin güvensizlik, dengesizlik gösterirler. Sağlam bir kimlik duygusu gelişmemiştir. Çok çabuk hayal kırıklığına uğrarlar, anksiyete, depresyon sık görülür.

Zaman zaman antisosyal davranışlar, alkol madde kullanımı, kendilerine zarar verme eğilimleri, intihar girişimleri gösterirler.

Boşluk ve anlamsızlık, yalnızlık duygusundan yakınırlar.

Şizotipal, histriyonik, narsisistik ve antisosyal kişilik özellikleri çok karışır.

Zaman zaman psikozu düşündüren algı bozuklukları, dissosiyatif yada paranoid belirtilerde gösterebilir.